Stara Wieś pod Siennem. Trzydzieści pięć osad i nazwiska ich mieszkańców

Wśród dziewiętnastowiecznych dokumentów dotyczących dóbr Sienno szczególną wartość ma rozbudowany opis majątku sporządzony na potrzeby jego przymusowej sprzedaży. Nie był to tekst krajoznawczy ani kronika parafialna. Urzędnik sądowy musiał możliwie dokładnie wyliczyć nieruchomości, grunty, zabudowania, prawa użytkowe, wyposażenie gospodarstw oraz osoby związane z zajętymi dobrami. Dzięki temu powstało źródło, które dziś pozwala zajrzeć do Starej Wsi niemal gospodarstwo po gospodarstwie.

Opis został ogłoszony między innymi w „Dzienniku Urzędowym Gubernii Radomskiej” w 1861 roku, a następnie powtórzony w warszawskim „Dzienniku Powszechnym” z 7 marca 1862 roku. Publikacje te nie są dwoma niezależnymi świadectwami, lecz kolejnymi drukami tego samego obwieszczenia. Najczytelniejszy tekst znajduje się na stronach 546–548 gubernialnego dziennika urzędowego.

Źródło powstałe podczas przymusowej sprzedaży

Zanim sięgniemy do opisu samej wsi, trzeba ustalić datę, do której odnosi się inwentarz. Obwieszczenie opublikowano dopiero po pewnym czasie, lecz zajęcia majątku dokonano w lipcu 1859 roku. Źródło rozpoczynało się następująco:

„Pisarz Trybunału Cywilnego Gubernii Radomskiej w Radomiu. Ogłasza: że na żądanie Wincentego Jordańskiego, Sędziego Pokoju Okręgu Sandomierskiego i jego małżonki Marjanny z Kopcieńskich, obojga właścicieli dóbr Żurawicy, w tychże dobrach Okręgu Sandomierskim zamieszkałych, w dniach 6 (18), 7 (19), 8 (20), 9 (21), 10 (22), 11 (23), 13 (25), 14 (26), 15 (27), 16 (28), 17 (29) Lipca 1859 r. zajęte zostały na sprzedaż:

Dobra ziemskie Sienno,
leżące w Okręgu Soleckim, Powiecie Opatowskim, Gubernii Radomskiej; a mianowicie:

W gminie Sienno”.

Oznacza to, że zawarte w dokumencie wiadomości przedstawiają stan stwierdzony podczas czynności prowadzonych w 1859 roku. Data druku – 1861 lub 1862 – nie może być automatycznie traktowana jako data sporządzenia wszystkich wykazów.

Dokument nie jest również spisem ludności w dzisiejszym rozumieniu. Nie wymienia wszystkich mieszkańców, dzieci, służby ani osób nieposiadających praw do gospodarstw. Jego autor interesował się przede wszystkim tym, co stanowiło część zajętych dóbr, kto użytkował grunty i budynki oraz jakie świadczenia lub zapomogi dworskie były związane z poszczególnymi gospodarstwami.

„Wieś Stara Wieś” – zabudowa i grunty

W urzędowym opisie użyto charakterystycznej, pozornie powtórzonej formuły „Wieś Stara Wieś”. Pierwszy człon określał kategorię osady, drugi był jej właściwą nazwą. Opis rozpoczyna się od śladu po nieistniejącym już obiekcie gospodarczym – kuźni. Następnie urzędnik przechodzi do szczegółowego wyliczenia zabudowy:

„Wieś Stara Wieś, to jest: plac dworski po rozebranej kuźni, rozległy około pr. 50; zabudowania włościan należących do folwarku Sienna, jako to: chałup 21, z których jedna nieskończona, stodół 17, obór 15, z których jedna nieskończona, chlewów 12; zabudowania włościan należących do folwarku Tarnówka, jako to: chałup 5, stodół dwie, z których jedna nieskończona, obór dwie, wszystkie te budowle drewniane; ogrody włościan należących do folwarku Sienna, z placami w siedliskach, obszerne około mor. 108; a ogrody włościan należących do folwarku Tarnówka, łącznie z placami w siedliskach, obszerne około mor. 32; grunta orne wszystkich włościan powyższych, razem na osad 35, obszerne około mor. 1120; łąki tychże wszystkich włościan obszerne około mor. 57, pr. 250”.

Już ten fragment pokazuje, że Stara Wieś nie była jednolitą jednostką gospodarczą. Część jej mieszkańców i zabudowań przyporządkowano folwarkowi Sienno, część zaś folwarkowi Tarnówek. Do pierwszej grupy zaliczono 21 chałup, 17 stodół, 15 obór i 12 chlewów. Do drugiej – pięć chałup, dwie stodoły i dwie obory. Wszystkie wymienione budynki były drewniane.

Łącznie źródło wskazuje więc 26 chałup, 19 stodół i 17 obór. Nie wszystkie budowle były ukończone. Jedna chałupa, jedna obora i jedna ze stodół znajdowały się jeszcze w budowie lub pozostawały niedokończone.

Ważna jest również wielkość gruntów. Ogrody i place siedliskowe przypisane mieszkańcom zależnym od folwarku Sienno zajmowały około 108 mórg, a te związane z Tarnówkiem – około 32 mórg. Grunty orne trzydziestu pięciu osad miały łącznie około 1120 mórg, natomiast łąki około 57 mórg i 250 prętów.

W jednym z późniejszych przedruków układ liczb został zaburzony na granicy wierszy i może sugerować inną kolejność danych. Czytelniejszy druk gubernialny nie pozostawia jednak wątpliwości: 1120 mórg odnosiło się do gruntów ornych, natomiast 57 mórg i 250 prętów do łąk.

Co oznaczało „trzydzieści pięć osad”?

Słowa „razem na osad 35” nie oznaczają trzydziestu pięciu odrębnych wsi ani trzydziestu pięciu nazwanych przysiółków. „Osada” była tutaj jednostką gospodarczą – gospodarstwem lub wydzielonym zespołem gruntów użytkowanym przez rodzinę włościańską.

Nie można również założyć, że każdej z trzydziestu pięciu osad odpowiada dokładnie jedno nazwisko w dalszym wykazie. Dokument wymienia dziewiętnastu włościan i opiekunów związanych z zasadniczymi gospodarstwami, a następnie osobno grupę ogrodziarzy. Część gruntów mogła być nieobsadzona, dzielona między krewnych albo użytkowana w ramach innych praw. Urzędowy opis nie wyjaśnia szczegółowo, jak trzydzieści pięć jednostek gruntowych rozdzielono pomiędzy wszystkie wymienione osoby.

Nazwiska mieszkańców

Po danych o zabudowie i powierzchni gruntów urzędnik wymienił gospodarzy. Jest to najcenniejsza część dokumentu, ponieważ przywraca nazwiska konkretnych ludzi zamieszkujących Starą Wieś u schyłku lat pięćdziesiątych XIX wieku:

„Włościanie ci są: Józef Wawrzak, Jacek Chuchała, Jan Grala, Błażej Przydatek, Mikołaj Borowiecki, Stanisław Zięba, Karol Kwiatkowski, Mikołaj Sałek, Ignacy Kucharczyk, Mateusz Pora, Jan Ziętała, Paweł Kurek, Marcin Kucharczyk, Stanisław Borek, Antoni Ulikowski, Rozalia Poprzeczkowa, wdowa, jako matka i opiekunka małoletnich dzieci swych Jana syna, Józefy, Katarzyny i Antoniny córek, Wojciech Kurek, Antoni Kurek i Maciej Pastuszka”.

W wykazie znajdują się zatem:

Józef Wawrzak, Jacek Chuchała, Jan Grala, Błażej Przydatek, Mikołaj Borowiecki, Stanisław Zięba, Karol Kwiatkowski, Mikołaj Sałek, Ignacy Kucharczyk, Mateusz Pora, Jan Ziętała, Paweł Kurek, Marcin Kucharczyk, Stanisław Borek, Antoni Ulikowski, Rozalia Poprzeczkowa, Wojciech Kurek, Antoni Kurek i Maciej Pastuszka.

Nie jest to jednak zwykła lista nazwisk. Przy Rozalii Poprzeczkowej dokument zaznacza jej pozycję prawną. Była wdową, a jednocześnie matką i opiekunką małoletnich dzieci: Jana, Józefy, Katarzyny i Antoniny. W postępowaniu dotyczącym praw majątkowych nie występowała więc wyłącznie we własnym imieniu, ale reprezentowała również dzieci.

Warto także zauważyć powtarzające się nazwiska. Wśród gospodarzy znajdowali się Paweł, Wojciech i Antoni Kurkowie, a także Ignacy i Marcin Kucharczykowie. Nie można na podstawie samego dokumentu przesądzać, czy byli braćmi, kuzynami czy tylko nosili te same nazwiska. Wykaz tworzy jednak konkretny punkt wyjścia do dalszych poszukiwań w księgach metrykalnych parafii Sienno i aktach stanu cywilnego.

Zasiewy, sprzężaj i narzędzia należące do „załogi dworskiej”

Po nazwiskach włościan pojawia się informacja o tak zwanych załogach dworskich:

„Mają oni załogi dworskie, jako to: w zasiewach każdy żyta ozimego kor. 5, owsa kor. 3, jęczmienia kor. 1½, grochu kor. ½, fundusz na sprzężaj każdy po rs. 22 kop. 50, oraz każdy wóz 1, pług 1, bron 2”.

Określenie „załoga dworska” nie oznaczało grupy ludzi ani formacji wojskowej. Chodziło o składniki przekazywane lub pozostawiane przez dwór gospodarstwom włościańskim, aby mogły prowadzić produkcję rolną.

Każdemu z wymienionych gospodarzy przypisano:

• pięć korców żyta ozimego,
• trzy korce owsa,
• półtora korca jęczmienia,
• pół korca grochu,
• 22 ruble i 50 kopiejek na zakup lub utrzymanie sprzężaju,
• jeden wóz,
• jeden pług,
• dwie brony.

Wyliczenie to pokazuje zależność gospodarstw od folwarku. Włościanie użytkowali grunty i posiadali własne zabudowania, ale część podstawowego wyposażenia produkcyjnego oraz materiał siewny pozostawały związane z dworem. Przy sprzedaży majątku należało więc określić nie tylko ziemię i budynki, lecz także te zasoby, ponieważ stanowiły element praw i obowiązków przechodzących na kolejnego właściciela.

Źródło nie mówi, czy gospodarze otrzymywali wymienione kwoty i ziarno corocznie, czy też były to trwałe zasoby przypisane do osad i podlegające zwrotowi. Nie podaje również, jaka część sprzętu była faktycznie własnością włościan. Można natomiast stwierdzić, że dwór miał obowiązek zapewnić każdemu gospodarstwu podobny zestaw podstawowych środków produkcji.

Ogrodziarze ze Starej Wsi

Po gospodarzach posiadających większe osady dokument wymienia ogrodziarzy. Była to grupa dysponująca mniejszym areałem, przede wszystkim ogrodem i chałupą, czasem także fragmentem gruntu pozostałym po opuszczonym gospodarstwie.

„Ogrodziarze do folwarku Sienna należący, mający ogrody i grunta w pustych po włościańskich, i chałupy z wymienionych wyżej, są: Antoni Kosno, Kacper Mistal, Agata Kosno wdowa po Janie, opiekunka główna małoletniego Franciszka Kosno, i Franciszek Sawicki; ogrodziarze zaś do folwarku Tarnówka należący są: Benedykt Zgudowski, Walenty Poprzeczka, Stanisław Dziadczyk, Marcin Stańczyk, Antoni Salomon”.

Do folwarku Sienno należeli zatem:

• Antoni Kosno,
• Kacper Mistal,
• Agata Kosno,
• Franciszek Sawicki.

Agata Kosno była wdową po Janie i opiekunką małoletniego Franciszka Kosno. Podobnie jak w przypadku Rozalii Poprzeczkowej, dokument ujawnia nie tylko nazwisko, ale również sytuację rodzinną i prawną kobiety.

Do folwarku Tarnówka należeli:

• Benedykt Zgudowski,
• Walenty Poprzeczka,
• Stanisław Dziadczyk,
• Marcin Stańczyk,
• Antoni Salomon.

Łącznie obok dziewiętnastu wymienionych wcześniej włościan źródło podaje nazwiska dziewięciu ogrodziarzy. Nie można jednak po prostu dodać tych dwóch liczb i uznać, że poznaliśmy właścicieli dwudziestu ośmiu spośród trzydziestu pięciu osad. Ogrodziarze użytkowali między innymi „grunta w pustych po włościańskich”, mogli zatem zajmować części dawnych osad bez przejmowania pełnych praw i obowiązków związanych z gospodarstwem rolnym.

Stara Wieś podzielona między folwarki

Dalsze partie inwentarza pokazują, że grunty Starej Wsi wchodziły w skład różnych zespołów folwarcznych. Szczególnie dużo ziemi przypisano do Tarnówka:

„Folwark Tarnówek, to jest: dwór, kloaka drewniane, piwnica murowana, studnia cembrowana drzewem, dom stary folwark, dom drugi, wozownia, chlewiki 4 pod jednym dachem, owczarnia, stajnie, wołownia i obora stanowiące jedną budowlę, spichrz w słupy murowane, spichrz drugi, stodół 5, szopa na siano, budynek na gorzelnią, chałupa czworak, wszystkie te budowle drewniane […] ośm działków włościańskich w Starej Wsi obok siebie leżących, obszerne ogółem około mor. 256, wymienione już wyżej między gruntami wsi Starej Wsi; łąka obszerna około mor. 30, łąki włościańskie w Starej Wsi stanowiące jeden kawałek rozległy około mor. 13, wymienione już w ogóle łąk Starej Wsi”.

Osiem sąsiadujących ze sobą działów włościańskich miało zajmować około 256 mórg. Do folwarku Tarnówek należał także jeden kawałek łąk włościańskich Starej Wsi o powierzchni około 13 mórg. Urzędnik podkreślił, że grunty te zostały już wcześniej uwzględnione w ogólnym bilansie Starej Wsi. Nie wolno więc dodawać 256 mórg i 13 mórg po raz drugi do wykazanych wcześniej 1120 mórg pól oraz 57 mórg i 250 prętów łąk.

Dalej czytamy:

„Folwark i Wieś Tarnówek, z częścią Starej Wsi wyżej wymienioną, posiadane są przez Romana Jelińskiego, prawem dzierżawy”.

Roman Jeliński nie był zatem właścicielem tych ziem, ale ich dzierżawcą. Korzystał z folwarku i wsi Tarnówek wraz z przypisaną do nich częścią Starej Wsi.

Jeszcze inny fragment dawnego areału Starej Wsi znalazł się w dzierżawie folwarku Olechów:

„Niwa zwana od Czarnego lasu, obszerna około mor. 40, niwa zwana Średnia obszerna około mor. 40, niwa zwana koło Gościńca, obszerna około mor. 30, grunt zwany Półłankiem obszerny około mor. 10, należący do gruntów powłościańskich Starej Wsi, dodany do dzierżawy folwarku Olechowa”.

„Półłanek” obejmujący około dziesięciu mórg należał pierwotnie do gruntów powłościańskich Starej Wsi, lecz został włączony do dzierżawy Olechowa. Określenie „powłościańskie” wskazuje, że była to ziemia wcześniej związana z gospodarstwem chłopskim, która następnie przeszła do bezpośredniego użytkowania folwarcznego.

Co dokument mówi o społeczności Starej Wsi?

Inwentarz pokazuje miejscowość większą i bardziej złożoną, niż można byłoby przypuszczać na podstawie samej nazwy. Stara Wieś posiadała 35 osad rolnych i rozległy areał pól. Zabudowa była całkowicie drewniana. Oprócz większych gospodarzy mieszkali tu ogrodziarze, korzystający z mniejszych działek, ogrodów i opuszczonych gruntów włościańskich.

Wieś pozostawała organizacyjnie podzielona między folwarki Sienno i Tarnówek, a część dawnych gruntów włościańskich przyłączono również do Olechowa. Mieszkańcy nie tworzyli zatem grupy podporządkowanej jednemu, wyraźnie wydzielonemu folwarkowi. Ich powinności i prawa zależały od tego, do której części dóbr przypisano konkretną osadę.

Najcenniejsze są nazwiska. Urzędowy wykaz pozwala odnaleźć rodziny Wawrzaków, Chuchałów, Gralów, Przydatków, Borowieckich, Ziębów, Kwiatkowskich, Sałków, Kucharczyków, Porów, Ziętałów, Kurków, Borków, Ulikowskich, Poprzeczków i Pastuszków. Wśród ogrodziarzy pojawiają się Kosnowie, Mistalowie, Sawiccy, Zgudowscy, Dziadczykowie, Stańczykowie i Salomonowie.

Dokument zachował również imiona dzieci dwóch wdów. Rozalia Poprzeczkowa reprezentowała Jana, Józefę, Katarzynę i Antoninę, natomiast Agata Kosno – małoletniego Franciszka. Te krótkie informacje mogą mieć szczególne znaczenie dla badań genealogicznych, ponieważ pomagają połączyć nazwiska z konkretnymi rodzinami oraz wskazują, że ojcowie dzieci zmarli przed sporządzeniem opisu.

Granice poznania

Mimo wyjątkowej szczegółowości źródło nie odpowiada na wszystkie pytania. Nie podaje wieku gospodarzy, liczby osób w poszczególnych domach, wielkości każdej osady ani dokładnego zakresu pańszczyzny. Nie wiadomo także, ilu mieszkańców nie zostało wymienionych, ponieważ nie posiadali praw do gruntów lub zabudowań.

Nie można traktować tego wykazu jako pełnej listy ludności Starej Wsi. Jest to raczej spis podmiotów gospodarczych i prawnych, których sytuacja miała znaczenie przy sprzedaży majątku. Właśnie ta cecha czyni go jednak źródłem niezwykłym. W oficjalnym, suchym języku zachował obraz wsi z jej chałupami, stodołami, polami, narzędziami, zasiewami oraz nazwiskami ludzi, którzy na kilka lat przed uwłaszczeniem 1864 roku żyli i pracowali pod Siennem.

Podstawa źródłowa

1. „Dziennik Urzędowy Gubernii Radomskiej”, 1861, nr 37, s. 546–548, obwieszczenie Pisarza Trybunału Cywilnego Gubernii Radomskiej dotyczące przymusowej sprzedaży dóbr ziemskich Sienno.
2. „Dziennik Powszechny. Pismo Urzędowe, Polityczne i Naukowe”, nr 53 z 7 marca 1862 r., s. 212, ponowny druk obwieszczenia dotyczącego dóbr Sienno.